Sanskrit Bhashayah Mahtvam Nibandh संस्कृत भषाया: महत्वम् पर निबन्ध
सुरसरि इव पूता पावयन्ती मनुष्यान् विमलमतिमनोभिः प्राज्ञकैः स्तूय माना । रसगुणपरिपूर्णा सर्वदा शोभमाना,जयतु जयतु नित्यं देववाणी समृद्धा।
“संस्कृत नाम दैवी बागन्वाख्याता महिषिभिः” इत्यादिसुत्तिषु दैवीवाग्देवभाषा सुर-भारतीत्यादि रूपेण प्रशंसितस्य संस्कृतस्य महत्वम् को न जानाति जगति ।
संस्कृतं भारतस्य एव न अपितु विश्वस्य प्राचीनतमा भाषास्ति । संस्कृत भारतस्य आर्य भाषाणाम् मूलस्रोतः अस्ति । संस्कृतस्य शब्दाः हिन्दी, बंगला, मराठी प्रभृतिभाषषु प्राप्यन्ते ।
संस्कृतस्य स्वाध्ययनेन ‘उक्त-भाषा-शब्दानाम् शुद्ध रूपं ज्ञायते । संस्कृतस्याध्यनेन राष्ट्र भाषा हिन्दी समृद्धा शक्तिशालिनी च भवितुम् शक्नोति ।
संस्कृतस्य साहित्यम् अति विशालम् अस्ति । अस्मिन् खण्डकाव्य-महाकाव्य गीतिकाव्य, नाटक, दर्शन, ज्योतिरायुर्वेदादयः सर्वेऽपिविद्यन्ते । बाल्मीकिव्यासकालिदासश्व-घोषादयः अस्याः प्रसिद्धाः कवयः सन्ति । संस्कृतस्य दर्शनशास्त्रम अद्यापि जगति स्वाद्वितीयं स्थानं रक्षति ।
अस्य व्याकरणविज्ञानम् आश्चर्यजनकमस्ति । तेनभावानुसारनवनव शब्द निर्माणमनायासेनैव कर्तुम् शक्यते हिन्दी भाषायाः विज्ञानराजनीति प्रभृति-नवविषयसम्बन्धित शब्दानां निर्माण संस्कृत करणसहाय्येन कर्तुम शक्यते ।
विश्वस्य प्राचीनतमः लिखितः ग्रन्थः ऋग्वेदः अस्यामेव भाषायामस्ति भारतस्य यत् सांस्कृतिकमहत्वम् अस्ति तदपि अस्यामेव भाषायां सुरक्षितमस्ति । अनया भारतं एकतायाः सूत्रेबद्धम् । एषा भाषा अद्यतनासु परिवर्तित-परिस्थितिषु अपि भारतम् सांस्कृतिकैकतायाः दृढ़सूत्रे पुनः बद्धम् शक्नोति । अस्माकं पूर्व-जनां विचारा: अनुसन्धानानि च अस्यामेव भाषायां सन्ति । स्वधर्मस्य स्वसभ्यतायाः राष्ट्री-यैतिहासस्य संस्कृतेश्च ज्ञानाय संस्कृतज्ञानम् परमावश्यकमस्ति ।
आधुनिक समये अपि अस्याः अतीव महत्वम् वर्तते। सङ्गणकस्य कृते संस्कृत भाषा सर्वत्तोमा अस्ति। अस्याः भाषायाः संरचना अति वैज्ञानिकी व्यवस्थिता च अस्ति। अस्याः व्यकारण सूत्र बद्ध अस्ति। अस्मात् कारणात् इयं भाषा सङ्गणकस्य
संस्कृतत्त्य एतादृशं महत्वं दृष्टवैव संस्कृतोपासने गौरवमनुभवन् कश्चित कविः सत्यमेवाह –
भारतस्यप्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं चैव संस्कृतिः ।
यदा वयमादरपूर्वकं स्वकर्तव्यं मत्वा संस्कृतस्याध्ययनम् करिष्यामः, तदावयं सत्यमेव उद्घोषयितु ं शक्नुमः –
धन्योऽयं भारतो देशो धन्येयं सुरभारती ।
तदुपासका वयं धन्या अहो धन्यपरम्परा ।।
Sanskrit Bhashayah Mahtvam निबन्ध का हिन्दी अनुवाद
Sanskrit Bhashayah Mahtvam
गंगा नदी के समान पवित्र, मनुष्यों को पवित्र करने वाली, निर्मल बुद्धि वाले विद्वानों द्वारा सदैव प्रशंसित, रस और गुणों से परिपूर्ण तथा सदैव शोभायमान समृद्ध देववाणी संस्कृत की सदा जय हो।
महर्षियों ने कहा है— “संस्कृत नाम दैवी वाक्” अर्थात संस्कृत देववाणी है। इसे देवभाषा, सुरभारती आदि नामों से भी सम्मानित किया गया है। संसार में ऐसा कौन है जो संस्कृत भाषा के महत्व को नहीं जानता?
संस्कृत केवल भारत की ही नहीं, बल्कि सम्पूर्ण विश्व की सबसे प्राचीन भाषाओं में से एक है। यह भारत की अनेक आर्य भाषाओं की मूल स्रोत है। हिन्दी, बंगला, मराठी आदि अनेक भाषाओं में संस्कृत के असंख्य शब्द मिलते हैं। संस्कृत का अध्ययन करने से इन भाषाओं के शब्दों का शुद्ध रूप ज्ञात होता है। संस्कृत के अध्ययन से राष्ट्रभाषा हिन्दी भी अधिक समृद्ध और शक्तिशाली बन सकती है।
इस भाषा का साहित्य अत्यन्त विशाल है। इसमें महाकाव्य, खण्डकाव्य, गीतिकाव्य, नाटक, दर्शन, ज्योतिष, आयुर्वेद आदि सभी प्रकार के ज्ञान का भण्डार उपलब्ध है। महर्षि वाल्मीकि, वेदव्यास, कालिदास तथा अश्वघोष जैसे महान कवि संस्कृत साहित्य की अमूल्य धरोहर हैं। संस्कृत का दर्शनशास्त्र आज भी विश्व में अपना विशिष्ट स्थान बनाए हुए है।
संस्कृत का व्याकरण अत्यन्त आश्चर्यजनक एवं वैज्ञानिक है। इसकी सहायता से आवश्यकता के अनुसार नए-नए शब्दों का निर्माण सरलता से किया जा सकता है। हिन्दी में विज्ञान, राजनीति तथा अन्य आधुनिक विषयों से सम्बन्धित अनेक शब्दों का निर्माण भी संस्कृत के आधार पर किया जाता है।
विश्व का सबसे प्राचीन लिखित ग्रन्थ ऋग्वेद संस्कृत भाषा में ही रचा गया है। भारत की सांस्कृतिक धरोहर भी इसी भाषा में सुरक्षित है। संस्कृत ने भारत को एकता के सूत्र में बाँधने का कार्य किया है। वर्तमान परिवर्तित परिस्थितियों में भी यह भाषा भारतीय सांस्कृतिक एकता को और अधिक सुदृढ़ बना सकती है। हमारे पूर्वजों के विचार, उनका ज्ञान और उनके अनुसंधान संस्कृत भाषा में सुरक्षित हैं। अपने धर्म, संस्कृति, राष्ट्रीय इतिहास तथा भारतीय परम्पराओं का सही ज्ञान प्राप्त करने के लिए संस्कृत का ज्ञान अत्यन्त आवश्यक है।
आधुनिक युग में भी संस्कृत का महत्व कम नहीं हुआ है। संगणक (कम्प्यूटर) के लिए भी संस्कृत को अत्यन्त उपयुक्त भाषा माना जाता है, क्योंकि इसकी संरचना अत्यन्त वैज्ञानिक और व्यवस्थित है। इसका सम्पूर्ण व्याकरण नियमों और सूत्रों पर आधारित है।
संस्कृत के इसी महान महत्व को देखकर एक कवि ने सत्य ही कहा है—
“भारत की प्रतिष्ठा संस्कृत और भारतीय संस्कृति से ही है।”
जब हम अपने कर्तव्य को समझते हुए संस्कृत का आदरपूर्वक अध्ययन करेंगे, तब हम गर्व से यह कह सकेंगे—
धन्य है यह भारत देश, धन्य है यह देववाणी संस्कृत। हम इसके उपासक भी धन्य हैं और हमारी परम्परा भी धन्य है।
संस्कृत भाषायाः महत्वं पर 15 वाक्य
- संस्कृत विश्वस्य प्राचीनतमा भाषा अस्ति ।
- संस्कृतं भारतीयसंस्कृतेः आधारभूता भाषा अस्ति।
- संस्कृत भाषा भारतस्य सर्वासाम भाषाणाम जननी अस्ति ।
- अस्याः लिपिः देवनागरी अस्ति।
- संस्कृतस्य साहित्यं अतिविशालं समृद्धम् च वर्तते ।
- वेदाः, उपनिषदः, रामायणम्, महाभारतम् च संस्कृतभाषायामेव रचितानि सन्ति।
- अस्याः व्याकरणं वैज्ञानिकं तर्कपूर्णं च वर्तते ।
- प्राचीन काले इयं भारतदेशस्य राष्ट्रभाषा आसीत ।
- नासा अनुसारेण इयं धरारायम भाषमाणायां स्पष्टतमा भाषा अस्ति।
- संस्कृतस्य शब्दकोष: वृहत्तम:अस्ति।
- संगणकस्य कृते संस्कृत सर्वोत्तमा भाषा अस्ति ।
- कर्नाटकस्य मतूर ग्रामे अद्यापि जनाः संस्कृतम् एव वदन्ति।
- संस्कृतभाषा भारतीयसंस्कृतेः संरक्षणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति।
- संस्कृतस्य अध्ययनात् ज्ञानं, संस्काराः, विनयश्च वर्धन्ते।
- इयं भाषा राष्ट्रीय एकतायाः साधिका अस्ति।
- अतः सर्वैः संस्कृतभाषायाः अध्ययनं संरक्षणं च कर्तव्यम्।