NCERT Sanskrit Class 8 Chapter 4 Question Answer प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामना
NCERT Sanskrit Class 8 Chapter 4 Question Answer “प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामना” पाठ के सम्पूर्ण प्रश्नोत्तर इस लेख में सरल हिन्दी अर्थ सहित दिए गए हैं। यह पाठ महान समाजसेवी एवं स्वतंत्रता सेनानी गोपबन्धु दास के जीवन, त्याग, सेवा-भाव तथा राष्ट्रप्रेम का परिचय कराता है। यहाँ कक्षा 8 संस्कृत अध्याय 4 के सभी अभ्यास प्रश्नों के उत्तर, तथा परीक्षा की दृष्टि से महत्वपूर्ण जानकारी उपलब्ध कराई गई है।
१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत –
(नीचे लिखे गये प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में लिखो..)
(क) समाज-दिनपत्रिकायाः प्रतिष्ठाता कः ?
( समाज इस दैनिक पत्रिका के संस्थापक (Founder)कौन है?)
उत्तर…गोपबन्धुः।
(ख) गोपबन्धुः कस्मै स्वभोजनं दत्तवान् ?
गोपबन्धु ने किसे अपना भोजन दे दिया?
उत्तर…भिक्षुकाय। (भिक्षुक को)
(ग) मरणासन्नः कः आसीत् ?
(मृत्यु के समीप कौन था?/ कौन मरने वाला था?)
उत्तर.. गोपबन्धुदासस्य पुत्रः। (गोपबन्धुदास का पुत्र )
(घ) गोपबन्धुः केन उपाधिना सम्मानितः अभवत् ?
(गोपबन्धु किस उपाधि से सम्मानित हुए थे?)
उत्तर.. ‘उत्कलमणि‘।
(ङ) गोपबन्धुः कति वर्षाणि कारावासं प्राप्तवान् ?
(गोपबन्धु कितने वर्षों तक कारागार (जेल)में रहे?)
उत्तर.. वर्षद्व्यं। (दो वर्ष)
२. एकवाक्येन उत्तरं लिखत -(एक वाक्य में उत्तर लिखो..)
(क) गोपबन्धुः किमर्थम् अश्रुपूर्णनयनः अभवत् ?
( गोपाबन्धु की आँखों में आँसू क्यों आ गये ?)
उत्तर.. भिक्षुकं दृष्ट्वा,तस्य क्रन्दनध्वनिम् श्रुत्वा गोपबन्धुःअश्रुपूर्णनयनः अभवत्।
(भिक्षुक के रोने की आवाज सुन कर गोपबन्धु की आँखों में आँसू आ गये।)
(ख) कीदृशं पुत्रं विहाय गोपबन्धुः समाजसेवाम् अकरोत् ?
(पुत्र को किस अवस्था में छोड़ कर गोपबन्धु नें समाज सेवा किया?
उत्तर…मरनासन्नं पुत्रं विहाय गोपबन्धुः समाजसेवाम् अकरोत्।
(मृत्यु के निकट पड़े हुए पुत्र को छोड़ कर गोपबन्धु नें समाज सेवा किया।)
(ग) गोपबन्धोः कृते उत्कलमणिः इति उपाधिः किमर्थं प्रदत्तः ?
(गोपबन्धु को उत्कलमणि यह उपाधि किस लिये दी गई?)
उत्तर.. देशसमाजाय तस्य असीम त्यागाय गोपबन्धोः कृते उत्कलमणिः इति उपाधिः प्रदत्तः।
(देश और समाज के प्रति उनके असीम त्याग के लिये उत्कलमणि यह उपाधि दी गई )
(घ) गोपबन्धुः कुत्र जन्म लब्धवान् ?
(गोपबन्धु दास का जन्म कहाँ हुआ था?)
उत्तर..गोपबन्धुः उडीशाप्रान्तस्य पुरी जनपदस्य सुआण्डोग्रामे जन्म लब्धवान्।
(गोपबन्धु का जन्म ऊडीशा प्रान्त, पुरी जनपद के सुआण्डो नामक ग्राम में हुआ था।)
(ङ) गोपबन्धुः सर्वदा केषाम् उपयोगं कृतवान्?
(गोप बन्धु जी नें सदा किनका उपयोग किया?)
उत्तर…गोपबन्धुः सर्वदा स्वदेशस्य वस्त्राणां उपयोगं अकरोत्।
(गोपबन्धु नें सर्वदा अपने देश के वस्त्रों का उपयोग किया।
Sanskrit Class 8 Chapter 4 Question Answer
३. कोष्ठके दत्तानि पदानि उपयुज्य वाक्यानि रचयत –
(कोष्ठक (bracket) में दिये गये शब्दों का प्रयोग करके वाक्य बनाओ…)
(सेवाम्, सुस्वादूनि, सहायताम्, स्वदेशवस्त्राणि, अन्यतमः)
उत्तर…
- (क) गोपबन्धुः रोगिणाम् सेवाम् अकरोत्।
- (ख) अतिथियः सुस्वादूनि व्यञ्जनानि परिवेषितानि।
- (ग) गोपबन्धुः जलप्लावपीडितानां सहायताम् कृतवान्।
- (घ) गोपबन्धुः सर्वदा स्वदेशवस्त्राणि धारयति स्म।
- (ङ) गोपबन्धु पञ्चमित्रेषु अन्यतमः स्वन्त्रतासंग्रामी चासीत्।
४. चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि रचयत –

- (क)इदम् चिकित्सालयस्य चित्रं अस्ति।
- (ख) अत्र रुग्णाः जनाः आगच्छन्ति।
- (ग) जनाः अत्र औषधिं प्राप्नुवन्ति।
- (घ)चिकित्सालये चिकित्सकः अस्ति।
- (ङ) एकः रुग्णः बालकः पित्रा सह आगच्छति।
- (च) कदाचित् बालकः ज्वरेण ग्रस्तः अस्ति।
- (छ)चिकित्सकःरुग्णाय औषधिं यच्छति।
५. समुचितेन पदेन श्लोकं पूरयत –
- (क)……..मम लीयतां तनुः
- (ख) उत्कलमणिरित्याख्यः प्रसिद्धो……..।
- (ग) स्वदेशलोकास्तदनु…………… नु
- (घ) स्वराज्यमार्गे यदि……………।
- (ङ)…………. परिपूरितास्तु सा।
उत्तर….
- (क)…स्वदेशभूमौ.मम लीयतां तनुः
- (ख) उत्कलमणिरित्याख्यः प्रसिद्धो…लोकसेवकः …..।
- (ग) स्वदेशलोकास्तदनु……प्रयान्तु नु ……… नु
- (घ) स्वराज्यमार्गे यदि……गर्त्तमालिका………।
- (ङ)………ममास्थिमांसैः …. परिपूरितास्तु सा
6…उदाहरणानुसारं क्रियापदं स्त्रीलिङ्गे परिवर्तयत –

यथा – गतवान् गतवती
- (क) प्राप्तवान्
- (ख) उपविष्टवान्
- (ग) भुक्तवान्
- (घ) कृतवान्
- (ङ) गृहीतवान्
उत्तर…
- प्राप्तवती
- उपविष्टवती
- भुक्तवती
- कृतवती
- गृहितवती
७. समुचितेन पदेन सह स्तम्भौ मेलयत –
| (क) | (ख) | |
| 1 | समाजः | गोपबन्धुः |
| 2 | ममास्थिमांसैः | व्यञ्जनानि |
| 3 | उत्कलमणिः | क्रन्दनध्वनिः |
| 4 | आँ आँ.. इति | दिनपत्रिका |
| 5 | सुस्वादूनि | परिपूरितास्तु |
उत्तर..
| (क ) | ( ख ) | |
| 1 | समाजः | दिनपत्रिका |
| 2 | ममास्थिमांसैः | परिपूरितास्तु |
| 3 | उत्कलमणिः | गोपबन्धुः |
| 4 | आँ आँ.. इति | क्रन्दनध्वनिः |
| 5 | सुस्वादूनि | व्यञ्जनानि |
८. घटनाक्रमेण वाक्यानि पुनः लिखत –
- (क) भिक्षुकञ्च तद्भोजितवान् ।
- (ख) प्रफुल्लचन्द्ररायः गोपबन्धुम् उत्कलमणिः इति उपाधिना सम्मानितवान् ।
- (ग) गोपबन्धुः अश्रुपूर्णनयनोऽभवत् ।
- (घ) अतिथयो हस्तपादं क्षालयित्वा आसनेषु उपविष्टवन्तः ।
- (ङ) दिनत्रयात् किमपि न भुक्तम्।
उत्तर….
- (क)अतिथयो हस्तपादं क्षालयित्वा आसनेषु उपविष्टवन्तः ।
- (ख)दिनत्रयात् किमपि न भुक्तम्।
- (ग)गोपबन्धुः अश्रुपूर्णनयनोऽभवत् ।
- (घ)भिक्षुकञ्च तद्भोजितवान् ।
- (ङ)प्रफुल्लचन्द्ररायः गोपबन्धुम् उत्कलमणिः इति उपाधिना सम्मानितवान् ।
योग्यताविस्तारः
भोजनस्यातिदौर्लभ्यं जीवनाय सुखप्रदम् ।
तदर्थं भोजनं कुर्याः मा शरीरे दयां कुरु ॥
हिन्दी अनुवाद…”भोजन का मिलना अत्यंत दुर्लभ है, जो जीवन के लिए सुखदायक है। अतः भोजन करें, शरीर पर दया न करें।”
पदच्छेदः – भोजनस्य अतिदौर्लभ्यम् जीवनाय सुखप्रदम् तदर्थम् भोजनम् कुर्याः मा शरीरे दयाम् कुरु।
अन्वयः – भोजनस्य अतिदौर्लभ्यं (विद्यते)। जीवनाय सुखप्रदं भोजनं कुर्याः। तदर्थं शरीरे दयां मा कुरु ।
भावार्थः – भोजनम् अतीव दुर्लभं भवति। जीवनम् अग्रे नेतुं सुखप्रदं भोजनं करणीयम् । अतः शरीरस्य कष्टं विचिन्त्य भोजनविषये कदापि सङ्कोचः लज्जा वा न करणीया इति।
उत्कलमणि-गोपबन्धुदासस्य जीवनपरिचयः – गोप बन्धुदास का जीवन परिचय..
उत्कलमणिः गोपबन्धुदासः
जन्म – ०९/१०/१८७७
जन्मस्थानम् – सुआण्डो-ग्रामः, पुरी-जनपदः, ओडिशाराज्यम्
पिता – दैत्यारिदासः
माता – स्वर्णमयी देवी
पत्नी – मोती देवी
एफ़.ए. उत्तीर्णः – १९००, रेभेन्सा महाविद्यालयः, कटकम्, ओडिशा
बी.एल्. उत्तीर्णः – १९०६, कलकत्ता – विश्वविद्यालयः
सत्यवादि-वनविद्यालयस्य प्रतिष्ठा – १९०९
बिहार-ओडिशा व्यवस्थापकसभायाः सदस्यः – १९१७
समाज-साप्ताहिकपत्रिकायाः प्रकाशनम् – १९१९
भारतीय-जातीय-आन्दोलने योगदानम् – १९२०
उत्कलमणिः इति उपाधिना सम्माननम् – १९२४
अत्र इदम् अवधेयम्
पूर्वरूपसन्धिः – पदस्य अन्ते यदा “ए”कारः अथवा “ओ” कारः भवति, तदनन्तरम् अग्रिमपदस्य प्रथमवर्णः “अ”कारः भवति तदा पूर्वरूपसन्धिः भवति। तत्र “अ”कारस्य स्थाने “ऽ” इति अवग्रहचिह्नस्य प्रयोगः भवति।
हिन्दी अनुवाद…पद के अन्त में जब ए या ओ होता है, तथा उसके बाद अगले (next) पद का पहला वर्ण “अ” हो तो पूर्वरूप संधि होती है। तथा अ के स्थान पर “ऽ”अवग्रह चिह्न का प्रयोग होता है। इसे पूर्वरूप संधि कहते हैं।
उदाहरण…
देशभक्तो + अयम् = देशभक्तोऽयम्…
इस शब्द में पहले शब्द का अन्तिम वर्ण ओ है तथा दूसरे शब्द का पहला वर्ण अ है। अ का पूर्वरूप हो गया है। और अ =”ऽ” में बादल गया है। इसी प्रकार..
- सर्वे + अपि = सर्वेऽपि
- पशवो + अपि = पशवोऽपि
- बुभुक्षितो + – अस्मि = बुभुक्षितोऽस्मि
- अश्रुपूर्णनयनो + अभवत् = अश्रुपूर्णनयनोऽभवत्
प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
अतिरिक्त अभ्यास… पठित अवबोधन…
१. अधोलिखितान् गद्यांशान् पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत-
(क) एकदा आचार्यहरिहरदासः सत्यवादि-वनविद्यालयस्य सर्वान् अध्यापकान् भोजनाय आमन्त्रितवान्। आमन्त्रिताः सर्वे अतिथयः हस्तपादं क्षालयित्वा आसनेषु उपविष्टवन्तः। बहूनि सुस्वादूनि व्यञ्जनानि कदलीपत्रेषु परिवेषितानि। हसन् गोपबन्धुरवदत्-अरे !
भोजनस्यातिदौर्लभ्यं जीवनाय सुखप्रदम् ।
तदर्थं भोजनं कुर्याः मा शरीरे दयां कुरु ।।
सर्वे उच्चैः हसितवन्तः। तदानीमेव बहिः कश्चन करुणध्वनिः गोपबन्धोः कर्णयोः अगुञ्जत्- “मातः, मातः ! बुभुक्षितोऽस्मि, कृपया किञ्चित् भोजनं देहि।
प्रश्नाः –
- एकपदेन उत्तरत-
(क) कः अध्यापकान् भोजनाय आमन्त्रितवान्?
(ख) हस्तपादं के अक्षालयन् ?
(ग) अतिथयः कुत्र उपविष्टवन्तः?
(घ) व्यञ्जनानि कुत्र परिवेषितानि ?
ङ) कीदृशः ध्वनिः गोपबन्धोः कर्णयोः अगुञ्जत्?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) गोपबन्धुः हसन् किम् अवदत् ?
(ख) के उच्चैः हसितवन्तः?
(ग) कर्णयोः किम् अगुञ्जत्?
III. यथानिर्देशम् उत्तरत-
(i) ‘गात्रे’ इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?
(क) कर्णयोः .(ख) लभ्यं ,(ग) शरीरे , (घ) करुण
(ii) उच्चैः इति पदस्य विलोम पदं अस्ति..
(क) अधः , (ख) नीचैः , (ग)शनैः
(iii) ‘गोपबन्धुरवदत्’ इत्यत्र कर्तृपदं किम् ?
(क) अवदत् ,(ख) गोपबन्धुः, (ग) व्यञ्जनानि , (घ) भिक्षुकः
(iv) ‘सर्वान् अध्यापकान्’ इत्यत्र विशेषणपदं किम्?
(क) गोपबन्धुः ,(ख) हरिहरदासः, (ग) अध्यापकान् , (घ) सर्वान्
(v)कश्चन करुणध्वनिः गोपबन्धोः कर्णयोः अगुञ्जत्- अत्र क्रिया पदं किम्?
(क) कश्चन, (ख) करुणध्वनिः (ग)अगुञ्जत्
उत्तर….
एक पदेन..( क ) हरिहरदास: (ख) अतिथियः (ग) आसनेषु (घ) कदलिफलेषु (ङ) करुनध्वनिः
पूर्णवाक्येन..
- (क)भोजनस्यातिदौर्लभ्यं जीवनाय सुखप्रदम्। तदर्थं भोजनं कुर्याः मा शरीरे दयां कुरु ।।
- (ख)सर्वे उच्चैः अहसत्.।
- (ग) करुणध्वनिः..“मातः, मातः ! बुभुक्षितोऽस्मि, कृपया किञ्चित् भोजनं देहि ” इति अगुञ्जत्
III. यथानिर्देशम् उत्तरत–
1..शरीरे , 2 3..गोपबन्धुः , 4..सर्वान् 5.अगुञ्जत्
संस्कृत कक्षा 8 Dijibharatam Yugparivartanam Question Answer
FAQ Section
Q1. गोपबन्धु दास को किस उपाधि से सम्मानित किया गया था?
उत्तर – गोपबन्धु दास को “उत्कलमणि” उपाधि से सम्मानित किया गया था।
Q2. गोपबन्धु दास का जन्म कहाँ हुआ था?
उत्तर – ओडिशा के पुरी जनपद के सुआण्डो ग्राम में।
Q3. समाज पत्रिका के संस्थापक कौन थे?
उत्तर – गोपबन्धु दास।
Q4. गोपबन्धु दास कितने वर्ष जेल में रहे थे?
उत्तर – दो वर्ष।
Q5. इस पाठ का मुख्य संदेश क्या है?
उत्तर – समाज सेवा, त्याग, देशभक्ति और मानवता की भावना।
निष्कर्ष….
प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामना पाठ हमें गोपबन्धु दास के आदर्श जीवन, त्याग, सेवा और राष्ट्रभक्ति की प्रेरणा देता है। उन्होंने अपना सम्पूर्ण जीवन समाज और देश की सेवा में समर्पित कर दिया। इस अध्याय के माध्यम से विद्यार्थियों को निःस्वार्थ सेवा, मानवता तथा देशप्रेम जैसे महान मूल्यों को अपनाने की प्रेरणा मिलती है।