इस लेख में Class 7 Sanskrit Chapter 2 Hindi Anuvaad ‘नित्यम् पिबामः सुभाषितरसम्’ का सम्पूर्ण हिन्दी अनुवाद प्रस्तुत किया गया है। इस पाठ में विभिन्न सुभाषितों के माध्यम से नैतिक शिक्षा, परिश्रम, मधुर वाणी, परोपकार तथा सदाचार का महत्व बताया गया है।
पाठ -नित्यम् पिबामः सुभाषितरसम्
महोदय ! अस्माकं विद्यालयस्य भित्तौ ‘अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः’ इति लिखितम् अस्ति। अस्य कः भावः इति कृपया बोधयतु।
शब्दार्थ..
- भित्तौ = दीवार पर
- योजकः =सही मार्ग पर लगाने वाला
- लिखितम् =लिखा हुआ
- बोधयतु = बताइये
हिन्दी अनुवाद… महोदय! हमारे विद्यालय की दीवार पर ” अयोग्य पुरुष नही होता है, उसे सही जगह लगाने वाला दुर्लभ है ” ऐसा लिखा है। इसका क्या अर्थ है कृपया बताइये।
भोः सुशीले। अस्य भावार्थः अस्ति यत् अस्मिन् जगति कोऽपि अयोग्यः नास्ति । सर्वे योग्याः सन्ति परन्तु प्रेरकस्य मार्गदर्शकस्य च अभावः अस्ति।
शब्दार्थ..
- प्रेरकस्य= प्रेरित करने वाले का
- मार्गदर्शकस्य=सही राह दिखाने वाले का
हिन्दी अनुवाद…सुशीला! इसका भावार्थ है…कि इस संसार में कोई भी अयोग्य नहीं है। सभी योग्य हैं परन्तु उन्हें प्रेरित करने वाले और सही मार्ग दिखाने वाले का अभाव है।
मान्यवर ! अहम् अपि विद्यालयस्य परिसरे एतादृशं श्लोकं पठितवती।
मान्यवर! मैनें भी विद्यालय के परिसर में ऐसा ही श्लोक पढ़ा है।
रमे ! एतानि सुभाषितानि सन्ति। अस्माकं चिन्तनविकासाय एव एतानि सुभाषितानि विद्यालयस्य परिसरे स्थापितानि ।
रमा!!..ये सुभाषित हैं। हमारे चिन्तन शक्ति के विकास के लिए ही ये सुभाषित विद्यालय के परिसर में लगाये गये हैं।
महोदय । सुभाषितानि इत्यनेन कः अभिप्रायः?
महोदय! सुभाषित इसका क्याअर्थहै?
वत्स ! मानवानां विविधमूल्यानां विकासाय श्रेष्ठजनैः उक्तानि सुवचनानि एव सुभाषितानि ।
पुत्र ! मनुष्यों में अनेक प्रकार के (नैतिक) मूल्यों के विकास के लिए श्रेष्ठ लोगों द्वारा कही गईं अच्छी बातें ही सुभाषित हैं।
श्रीमन् ! सुभाषितानां पठनेन कः लाभः?
श्रीमान! सुभाषितों के पढ़ने से क्या लाभ है?
प्रियसुरेश ! सुभाषितानां पठनेन अस्माकं नैतिकः सामाजिकः च विकासः भवति। अस्माभिः किं कर्तव्यं किञ्च न कर्तव्यम् इति सुभाषितानि बोधयन्ति ।
हिन्दी अनुवाद… प्रिय सुरेश सुभाषित पढ़ने से हमारा नैतिक और सामाजिक विकास होता है। हमें क्या करना चाहिए क्या नहीं करना चाहिए यह हमें सुभाषित बताते हैं।
अहो, वयम् अपि सुभाषितानि पठितुम् इच्छामः । कृपया अस्मान् पाठयतु।
ओ हो हम सब भी सुभाषित पढ़ना चाहते हैं । कृपया हम सबको पढ़ाइये।
समीचीनम्, तर्हि वयं सुभाषितानां रसं पिबामः।
उचित है तो हम सब सुभाषितों का आनन्द लेते हैं।
Class 7 Sanskrit Chapter 2 Hindi Anuvaad
श्लोक…
वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च।
वकारः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः ।।१।।
पदच्छेदः – वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च वकारैः पञ्चभिः युक्तः नरः भवति पूजितः ।
अन्वयः – वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च (इति एतैः) पञ्चभिः वकारैः युक्तः नरः पूजितः भवति ।
शब्दार्थ..
- वस्त्रेण = उचित वस्त्र से
- वपुषा =शरीर से
- वाचा= वाणी से
- विद्यया = ज्ञान से
- विनयेन= विनम्र स्वभाव से
- वकारैः= ऊपर लिखे गये पाँच शब्द से शुरु हैं इस इये इन पाँचो शब्दों को वकार ऐसा कह गया है।
- पूजितः =सम्मान प्राप्त करता है
हिन्दी अनुवाद… वस्त्र से, शरीर से, अच्छी वाणी से, ज्ञान से और विनम्रता से, इन पाँच ‘व’अक्षर से आरम्भ होने वाले गुणों से युक्त व्यक्ति सम्मान प्राप्त करता है।
भावार्थः – यः जनः समुचितानि वस्त्राणि धरति, शरीरेण स्वस्थः अस्ति, सदा सुमधुरं हितकरं च वचनं वदति, सर्वदा अध्ययने संलग्नः भवति, तथा च विनम्रतया च व्यवहरति तादृशः पञ्चभिः वकारैः – वस्त्रं वपुः वाक् विद्या विनयः इत्येतैः युक्तः मनुष्यः लोके सम्मानं प्राप्नोति
भावार्थ.. जो व्यक्ति अच्छे,उचित वस्त्र पहनता है , स्वस्थ और सुन्दर शरीर वाला है, सदा मधुर , सत्य और हितकारी वाणी बोलता है, जो सदा अध्ययन करता है तथा विनम्रता पूर्वक व्यवहार करता है, वह पाँच वकारों..वस्त्र,शरीर, वाणी, विद्या और विनय इनसे युक्त व्यक्ति इस संसार में सम्मान प्राप्त करता है।
Class 7 Sanskrit Chapter 2 Hindi Anuvaad
Nityam Pibaamah Subhashitrasam Hindi Anuvaad
श्लोक…2
षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ।।२।।

पदच्छेदः षड् दोषाः पुरुषेण इह हातव्याः भूतिम् इच्छता निद्रा तन्द्रा भयम् क्रोधः आलस्यम् दीर्घसूत्रता ।
अन्वयः – इह भूतिम् इच्छता पुरुषेण निद्रा तन्द्रा भयं क्रोधः आलस्यं दीर्घसूत्रता (च इत्येते) षड् दोषाः हातव्याः ।
शब्दार्थ…
- षड् =6 छह
- पुरुषेण =पुरुष के द्वारा
- इह =इस संसार में
- हातव्या = छोड़ देना चाहिये
- निद्रा = नींद
- तन्द्रा =ऊंघाई
- भयं = डर
- क्रोध =गुस्सा
- आलस्यं = आलस्य
- दीर्घसूत्रता =किसी काम को लम्बा खींचना
हिन्दी अनुवाद…सफलता या उन्नति चाहने वाले व्यक्ति को निद्रा, तन्द्रा,भय,क्रोध,आलस्य,दीर्घसूत्रता इन छह 6 बुराइयों को छोड़ देना चाहिये।
भावार्थः – अस्मासु निद्रादयः षड् दोषाः भवन्ति । एतेअस्माकम् ऐश्वर्यस्य उन्नतेश्च अवरोधकाः भवन्ति। अतः यदि मानवः स्वजीवने धनिकः, विद्वान् वा भवितुम् इच्छति, ऐश्वर्यं वैभवं च प्राप्तुं वाञ्छति तर्हि सः अतिनिद्रां, तन्द्रां, भीतिं, क्रोधम्, आलस्यं, विलम्बेन कार्यकरणस्य प्रवृत्तिं च -एतान् षड् दोषान् परित्यजेत् ।
भावार्थ… हम सब में निद्रा , ऊँघाई, भय , क्रोध, आलस्य और दीर्घ सूत्रता (काम में देरी करना ) आदि 6 दोष होते हैं। ये हमारे ऐश्वर्य और उन्नति के बाधक होते हैं। अतः यदि मनुष्य अपने जीवन में धनवान या विद्वान् बनना चाहता है, ऐश्वर्य और वैभव प्राप्त करना चाहता है , तो उसे अति निद्रा , ऊँघाई, भय , क्रोध, आलस्य और दीर्घ सूत्रता (काम में देरी करना ) इन 6 दोषों को त्याग देना चाहिये।
श्लोक 3
अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति ।
विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ।।३।।

पदच्छेदः – अद्भिः गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति विद्या-तपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिः ज्ञानेन शुध्यति ।
अन्वय…
शब्दार्थ..
- अद्भिः =पानी से
- गात्राणि =शरीर
- शुध्यन्ति=शुद्ध होता है या साफ होता है।
- विद्या =ज्ञान
- भूतात्मा=
हिन्दी अनुवाद.. जल से शरीर शुद्ध होता है, सत्य से मन शुद्ध होता है। विद्या और परिश्रम से मनुष्य शुद्ध होता है, ज्ञान से बुद्धि शुद्ध होती है।
भावार्थ:- प्रतिदिनं स्नानेन मानवस्य शरीरं स्वच्छं भवति।सत्येन मनः पवित्रं भवति। सत्य कथनेन मनसि द्वन्द्वः भीतिः च न भवति। नित्यं विद्याभ्यासेन परिश्रमेण च जीवस्य शुद्धिः भवति । ज्ञानेन च बुद्धिः निर्मला भवति। अतः मनुष्यः नित्यं स्नानं, सत्यकथनं, विद्याभ्यासं, परिश्रमं, ज्ञानार्जनं च कुर्यात्।
भावार्थ… प्रतिदिन स्नान करने से मनुष्य का शरीर स्वच्छ होता है। सत्य बोलने से मन में किसी प्रकार का डर और भय नहीं रहता है। प्रति दिन विद्या के अभ्यास और कठिन परिश्रम से मनुष्य शुद्ध होता है। ज्ञान से बुद्धि शुद्ध होती है। अतः मनुष्य को सदा स्नान, सत्य बोलना, विद्या का अभ्यास, परिश्रम करना चाहिये और ज्ञान प्राप्त करना चाहिये।
श्लोक 4
उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् ।
वर्ष तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ।।४।।
पदच्छेदः – उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेः च एव दक्षिणं वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ।
अन्वयः – यत् समुद्रस्य उत्तरं हिमाद्रेः च दक्षिणं तद् एव भारतं नाम वर्षम्, यत्र भारती सन्ततिः (अस्ति)।
शब्दार्थ…
- समुद्रस्य= समुद्र के
- हिमाद्रेः= हिमालय के
- भारती=भारतीय
- सन्ततिः= संतान
हिन्दी अनुवाद.. जो समुद्र के उत्तर में और हिमालय के दक्षिण में भूभाग है , वह भारत वर्ष नाम वाला देश है और यहां रहने वाले भारतीय उसकी संतान हैं।
भावार्थः – अस्मिन् सुभाषिते सुभाषितकारः भारतस्य भौगोलिकं स्वरूपं वर्णयति । हिन्दमहासागरस्य उत्तरभागे हिमालयस्य च दक्षिणभागे यः भूभागः अस्ति, तस्य भूभागस्य नाम भारतवर्षम् । अत्रत्याः नागरिकाः भारतीयाः इति प्रसिद्धाः ।
इस श्लोक में सुभाषित लिखने वाले नें भारत के भौगोलिक स्वरूप का वर्णन किया है। हिन्द महासागर के उत्तर भाग में तथा हिमालय के दक्षिण भाग में जो भू भाग है उस भू भाग का नाम भारत वर्ष है। यहाँ रहने वाले नागरिक भारतीय इस नाम से प्रसिद्ध हैं।
श्लोक 5
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ।
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ।।५।।
पदच्छेदः – जलबिन्दु-निपातेन क्रमशः पूर्यते घटः सः हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च।
अन्वयः – घटः क्रमशः जलबिन्दु-निपातेन पूर्यते, सः हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च भवति।
शब्दार्थ..
- जलबिन्दु= पानी की बूँद
- निपातेन = गिरने से
- पूर्यते =भरता है
- घटः = घड़ा
- हेतुः = कारण
हिन्दी अनुवाद… (जिस प्रकार) पानी की एक एक बूँद लगातार गिरने से घड़ा भर जाता है। उसी प्रकार सब विद्याओं का, धन का और धर्म का वही कारण होता है।
भावार्थः – यथा निरन्तरं जलस्य बिन्दूनां पतनेन रिक्तः अपि घटः पूर्णः भवति तथैव जीवने निरन्तरम् अभ्यासेन सामान्यः अपि मानवः सर्वप्रकारकं ज्ञानं, धर्म, धनं च लभते।
भावार्थ… जिस प्रकार निरन्तर जल की बूँदें गिरने से खाली घड़ा भी भर जाता है, उसी प्रकार जीवन में भी निरन्तर प्रयास और अभ्यास करने से सामान्य मनुष्य भी ज्ञान धर्म और धन प्राप्त करता है।
श्लोक 6
यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितानुपाश्रयति ।
तस्य दिवाकरकिरणैः नलिनीदलमिव विस्तारिता बुद्धिः ॥६॥
पदच्छेदः …. यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितान् उपाश्रयति तस्य दिवाकरकिरणैः नलिनीदलम् इव विस्तारिता बुद्धिः ।
अन्वयः – यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितान् उपाश्रयति च तस्य बुद्धिः दिवाकरकिरणैः नलिनीदलम् इव विस्तारिता भवति।
शब्दार्थ..
- परिपृच्छति= आदर पूर्वक पूछता है।
- पण्डितान्=ज्ञानियों के
- उपाश्रयति= संगति करता है।
- दिवाकरकिरणैः= सूर्य की किरणों से
- नलिनीदलम् = कमल के पत्ते
- इव =समान
- विस्तारिता भवति = खिल जाता है या विकसित होता है।
हिन्दी अनुवाद… जो व्यक्ति पढ़ता हैं , लिखता है , समझता है , विद्वानों की संगति करता है, उसकी बुद्धि उसी प्रकार विकसित होती है जैसे सूर्य की किरणों के पड़ने से कमल पूरी तरह से खिल जाता है।
भावार्थः – अस्माभिः आत्मविकासाय सर्वथा श्रेष्ठजनैः सह सङ्गतिः वासश्च कर्तव्यः । यतो हि यः निरन्तरं पठति (अर्थात् स्वाध्यायं करोति), लिखति, पश्यति, विविधान् प्रश्नान् करोति (स्वस्य संशयं दूरीकरोति), ज्ञानिजनानाम् आश्रये (समीपे) तिष्ठति, तस्य बुद्धिः तथैव वर्धते यथा सूर्यस्य किरणैः कमलं पूर्णतया विकसितं भवति ।
भावार्थ.. हम सबको स्वयं के विकास के लिये हर तरह से श्रेष्ठ लोगों की संगति करनी चाहिये तथा उनके साथ रहना चाहिये। क्योंकि जो निरन्तर पढ़ता है, (स्वाध्याय करता है) लिखता है , ध्यान से देखता है, विविध प्रकार के प्रश्नों को पूछता है (प्रश्न पूछ कर अपनी जिज्ञासा शान्त करता है तथा संदेहों को दूर करता है)विद्वानों के पास बैठता है , उसकी बुद्धि उसी प्रकार विकसित होती है जैसे सूर्य के प्रकाश में कमल का फूल पूरी तरह विकसित होता हैअर्थात खिल उठता है ।
श्लोक 7
प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः ।
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ।।७।।
पदच्छेदः – प्रियवाक्य-प्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः तस्मात् तद् एव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता।
अन्वयः – सर्वे जन्तवः प्रियवाक्यप्रदानेन तुष्यन्ति, तस्मात् तदेव वक्तव्यं, वचने का दरिद्रता ?
शब्दार्थ…
- प्रियवाक्यप्रदानेन= मीठे वचन बोलने से
- तुष्यन्ति= प्रसन्न होते हैं या संतुष्ट होते हैं
- जन्तवः =प्राणी
- तस्मात्=इसलिये
- वक्तव्यं=बोलना चाहिये
- दरिद्रता= कंजूसी
हिन्दी अनुवाद..अच्छा और मधुर बोलने से सभी प्राणी प्रसन्न होते हैं , इसलिये हमें सदा मधुर ही बोलना चाहिये। बोलने में कैसी कंजूसी?
भावार्थ:- मधुरभाषणेन सर्वे अपि प्राणिनः, अस्माकं सर्वाणि मित्राणि, माता, पिता, भ्राता इत्यादयः प्रसन्नाः भवन्ति। मधुरभाषणेन कापि हानिः नास्ति। अतः सर्वदा मधुरभाषणम् एव करणीयम्। मधुरभाषणे कदापि सङ्कोचः न करणीयः ।
भावार्थ.. मीठा बोलने से सभी प्राणी… हमारे मित्र , माता पिता, भाई इत्यादि प्रसन्न होते हैं। मधुर वचन बोलने से कोई हानि नहीं होती है। अतः हमेशा मधुर वाणी ही बोलना चाहिये। मधुर बोलने में कभी भी संकोच नहीं करना चाहिये।
श्लोक 8
आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः ।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ।।८।।

पदच्छेदः- आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः न अस्ति उद्यमसमः बन्धुः कृत्वा यं नअवसीदति।
अन्वयः आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः (अस्ति)। उद्यमसमः बन्धुः नास्ति, (जनः) यं (उद्यमं) कृत्वा न अवसीदति।
शब्दार्थ..
- हि =निश्चय ही
- मनुष्याणां = मनुष्यों का
- शरीरस्थः = शरीर में स्थित
- महान् रिपुः= सबसे बड़ा शत्रु
- उद्यमसमः= परिश्रम के समान
- बन्धुः= मित्र
- नअवसीदति= दुखी नहीं होता है।
हिन्दी अनुवाद – निश्चय ही मनुष्य के शरीर में स्थित आलस्य (उसका)सबसे बड़ा शत्रु है। परिश्रम के समान कोई मित्र नहीं है, जिसको करके मनुष्य कभी दुखी नहीं होता है।
भावार्थः – आलस्यम् एव मनुष्यस्य शरीरे विद्यमानः महान् शत्रुः अस्ति। तत् एव अस्माकं कार्यस्य सम्पादने अवरोधकं भवति। परिश्रमः एव अस्माकं वास्तविकं मित्रम् अस्ति। यः परिश्रमं करोति सः कदापि दुःखं न प्राप्नोति ।
भावार्थ… मनुष्य के शरीर में विद्यमान आलस्य ही मनुष्य का सबसे बड़ा शत्रु है। वह ही हमारे कार्य के सम्पूर्ण होने में बाधक होता है। परिश्रम ही हमारा वास्तविक मित्र है। जो (व्यक्ति ) परिश्रम करता है वह कभी दुख प्राप्त नहीं करता है।
नित्यम् पिबामः सुभाषितरसम् हिन्दी अनुवाद
श्लोक 9
अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् ।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ।।९।।

पदच्छेदः – अष्टादश-पुराणेषु व्यासस्य वचन-द्वयं परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्।
अन्वयः – अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् (अस्ति), परोपकारः पुण्याय परपीडनं पापाय (च भवति)।
शब्दार्थ –
- अष्टादशपुराणेषु = अट्ठारह पुराणों में
- व्यासस्य = व्यासमुनि के
- वचनद्वयम् = दो वचन
- पुण्याय= पुण्य के लिए
- पापाय= पापके लिए
- परपीडनम् = दूसरों को कष्ट देना
हिन्दी अनुवाद…अट्ठारह पुराणों में व्यास मुनि के दो मुख्य वचन हैं , परोपकार पुण्य के लिए और दूसरों को कष्ट देना पाप के लिए होता है।
भावार्थः – महर्षेः वेदव्यासस्य अष्टादश-पुराणानां सारः वचनद्वये अस्ति-
- परेषाम् उपकारेण पुण्यं भवति।
- परेषां पीडनेन पापं भवति इति।
अतः अस्माभिः सर्वदा परोपकारः करणीयः । अन्येषां पीडनं कदापि न करणीयम्।
भावार्थ….. महर्षि वेद व्यास के अठ्ठारह 18 पुराणों का सार (मूल तत्व) उनके दो वचनों में है.. 1.दूसरों का उपकार करने से पुण्य होता है।
2.दूसरों को पीड़ा या कष्ट देने से पाप होता है। अत: हमें सर्वदा परोपकार करना चाहिए। दूसरों को कष्ट कभी नहीं पहुंचाना चाहिए।
Class 7 Sanskrit Lesson 2 Hindi Meaning
Sanskrit Class 7 Lesson1Question Answer वंदे भरतमातरम्
Vande Bharat Mataram Class 7 Lesson 1 Hindi Translation
t