Class 8 Sanskrit Chapter 8 Question Answer पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् । इस पाठ में भारत के पूर्वोत्तर राज्यों तथा उनकी प्राकृतिक सुन्दरता , संस्कृति, जनजातियों , भाषाओं और हस्तशिल्प के बारे में जानकारी दी गई है। इस लेख में पाठ के अभ्यास कार्य का समाधान तथा पठित अवबोधन और उनके प्रश्नों के उत्तर सरल रूप में दिये गये हैं।
NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 8 Question Answer पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् के प्रश्न-उत्तर
1..अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत -(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में लिखो )
(क) अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति ?(हमारे देश में कितने राज्य हैं?)
उत्तर.. अष्टाविंशतिःl(28)
(ख) प्राचीनेतिहासे काः स्वाधीनाः आसन् ?(प्राचीन इतिहास में कौन स्वाधीन थीं?)
उत्तर..सप्तभगिन्यः।
(ग) केषां समवायः ‘सप्तभगिन्यः’ इति कथ्यते ?(किन राज्यों का समूह सप्तभगिनि ऐसा कहा जाता है?)
उत्तर…. सप्तराज्यानां ।(सात राज्यों का)
(घ) अस्माकं देशे कति केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति ?
(हमारे देश में कितने केन्द्रशासित प्रदेश हैं?)
उत्तर…अष्ट।(आठ/8)
(ङ) सप्तभगिनी-प्रदेशे कः उद्योगः सर्वप्रमुखः ?(सप्तभगिनी प्रदेश में सर्वप्रमुख उद्योग कौन सा है?)
उत्तर…वंश उद्योगः। (बाँस उद्योग bamboo industry)
2…अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत -(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखो..)
(क) भ्रातृसहित-भगिनीसप्तके कानि राज्यानि सन्ति ?
(भ्रातृ(भाई)सहित सप्तभगिनी समूह में कितने राज्य हैं?)
उत्तर…भ्रातृसहित-भगिनीसप्तके राज्यानि सन्ति… अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डम् त्रिपुरा च सतभगिन्यः सिक्किमः भ्राता अस्ति ।
(ख) इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः इति किमर्थं कथ्यन्ते ?
(ये राज्य किस कारण से सप्तभगिनी कहे जाते हैं?)
उत्तर…एतेषां सामाजिक-सांस्कृतिक परिदृश्यानां साम्याद् भौगोलिकवैशिष्ट्यात् च इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः इति कथ्यन्ते।
(सामाजिक और संस्कृतिक परिदृश्यों में समानता होने के कारण ये राज्य सप्तभगिनी कहे जाते हैं।)
(ग) ऐशान्यकोणप्रदेशेषु के निवसन्ति ?(कोण प्रदेश में कौन लोग रहते हैं?
उत्तर..ऐशान्यकोणप्रदेशेषु गारो ,खासी , नगा ,मिजो , लेप्चा- प्रभृतियः बहवः जनजातीयाः निवसन्ति।
ऐशान्यकोण प्रदेश में गरो ,खासी ,नगा , मिजो , लेप्चा आदि अनेक जनजातियाँ निवास करती हैं।)
(घ) पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः केषु निष्णाताः सन्ति ?
(पूर्वोत्तर प्रदेश में रहने वाले लोग किसमें निपुण होते हैं?)
उत्तर..पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः बहुभाषायां, पर्वपरंपरायां, स्वलीलाकलासु च निष्णाताः सन्ति।
पूर्वोत्तर प्रदेश में रहने वाले लोग बहुत सी भाषा , पर्व – परम्परा और अपनी कलाओं में निपुण हैं।)
(ङ) वंशवृक्षवस्तूनाम् उपयोगः कुत्र क्रियते ?
(वंश वृक्ष से बनी वस्तुओं का उपयोग कहाँ किया जाता है?
उत्तर…वंशवृक्षवस्तूनाम् उपयोगः आवस्त्राभूषणेभ्यः गृहनिर्माण पर्यन्तं क्रियते।
बाँस से बनी वस्तुओं का उपयोग वस्त्र आभूषण से ले कर गृह निर्माण तक में किया जाता है)
3..अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति-प्रत्ययविभागं कुरुत –
(निम्नलिखित पदों में प्रकृति और प्रत्यय अलग करो..)
यथा – गन्तुम् =गम् +”तुमुन्
(क) ज्ञातुम् …………+………..
(ख) विश्रुतः………..+……..
(ग) अतिरिच्य …….. +…….
(घ) पठनीयम् …….+……..
उत्तर…
- (क) ज्ञातुम्= ज्ञा + तुमुन्
- (ख) विश्रुतः = वि +श्रु +क्त
- (ग) अतिरिच्य = अति +रिच् +ल्यप्
- (घ) पठनीयम् = पठ् +अनीयर्
4.. रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -(रेखाङ्कित पदों के आधार पर प्रश्न निर्माण करो..)
- (क) वयं स्वदेशस्य राज्यानां विषये ज्ञातुमिच्छामः ।
- (ख) सप्तभगिन्यः प्राचीनेतिहासे प्रायः स्वाधीनाः एव दृष्टाः ।
- (ग) प्रदेशेऽस्मिन् हस्तशिल्पानां बाहुल्यं वर्तते।
- (घ) एतानि राज्यानि तु भ्रमणार्थं स्वर्गसदृशानि ।
उत्तराणि….
- (क) वयं कस्य राज्यानां विषये ज्ञातुमिच्छामः?
- (ख) काः प्राचीनेतिहासे प्रायः स्वाधीनाः एव दृष्टाः?
- (ग) प्रदेशेऽस्मिन् केषाम् बाहुल्यं वर्तते?
- (घ)एतानि राज्यानि तु भ्रमणार्थं कीदृशानि?
5.. यथानिर्देशम् उत्तरत -(निर्देशानुसार उत्तर दो)
(क) ‘महोदये ! मम भगिनी कथयति’। अत्र ‘मम’ इति सर्वनामपदं कस्यै प्रयुक्तम् ?(“महोदय!मेरी बहन कहती है ” यहां मम यह सर्वनाम पद किसके लिये प्रयुक्त है )
उत्तर.. स्वरायै। (स्वरा के लिये)
(ख) ‘सामाजिक-सांस्कृतिकपरिदृश्यानां साम्याद् इमानि उक्तोपाधिना प्रथितानि’। अस्मिन् वाक्ये प्रथितानि इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?इस वाक्य में प्रथितानि इस क्रिया पद का कर्ता कौन है?
उत्तर.. इमानि (ये)
(ग) ‘एतेषां राज्यानां पुनः सङ्घटनं विहितम्’ । अत्र ‘सङ्घटनम्’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?(इन राज्यों का पुनः संगठन हुआ। यहां सङ्घटनम् इस कर्तृ पद का क्रिया पद क्या है?)
उत्तर.. विहितम्।
(घ) ‘अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्यं विद्यते’। अस्मात् वाक्यात् ‘अल्पता’ इति पदस्य विपरीतार्थकं पदं चित्वा लिखत ?(अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्यं विद्यते.. इस वाक्य से अल्पता इस पद का विपरीतार्थक/विलोम चुन कर लिखो)
उत्तर.. प्राचुर्यं। अल्पता=कमी, प्राचुर्यं =अधिकता
(ङ) ‘क्षेत्रपरिमाणैः इमानि लघूनि वर्तन्ते’। अस्मिन् वाक्ये ‘सन्ति’ इति क्रियापदस्य किं समानार्थक पदं प्रयुक्तम् ? क्षेत्र परिमाण से ये (सप्तभगिनि)छोटी हैं। इस वाक्य में सन्ति इस क्रिया पद का समानार्थक पद क्या है?)
उत्तर..वर्तन्ते
6 अधः शब्दजालं प्रदत्तम् अस्ति। अस्मिन् उपरितः अधः, वामतः दक्षिणं चेति आधारं कृत्वा सार्थक शब्दान् रेखाङ्ङ्कयत –
(नीचे शब्द जाल दिया गया है। इसमें ऊपर, नीचे, दायें , बांयें से सार्थक शब्द बनाओ)
उत्तर….
वामतः दक्षिणं ( बायें से दायें)
- जनजातिः
- खासी
- नागा
- भ्राता
- राज्यानि
- मिजोरमः
- संस्कृतिः
- पूर्वोत्तरम्
- देशस्य
- सप्तभगिन्यः
- गारो
- प्रकृतिकः
- वंशवृक्षः
- भगिनी
- अरुणाचलः
- भ्राता
- मेघालयः
- नागालैण्डं
- बहवः
उपरितः अधः(ऊपर से नीचे )
- मणिपुरम्
- सिक्किमः
- त्रिपुरा
- मिजोः
7..पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत –
सिक्किमः, पूर्वोत्तरराज्यानि, अष्टाविंशतिः, स्वदेशस्य राज्यानाम्, अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरं, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डं, त्रिपुरा, जनजातिः, प्राचुर्यम्
(क) छात्राः अद्य……. विषये ज्ञातुमिच्छन्ति ।
(ख) अस्माकं देशे……..राज्यानि तथा अष्ट केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति ।
(ग) सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च इति………कथ्यन्ते।
(घ) सप्तभगिन्यः इत्युक्तानि राज्यानि ….. …… …….. ……. ……. …… ……. ।
(ङ) प्रदेशेऽस्मिन् …………. बाहुल्यम् अस्ति ।
(छ) पूर्वोत्तरराज्येषु वंशवृक्षाणां……….. विद्यते।
उत्तर…
(क) छात्राः अद्य…स्वदेशस्य राज्यानाम्, …. विषये ज्ञातुमिच्छन्ति ।
(ख) अस्माकं देशे…अष्टाविंशतिः…..राज्यानि तथा अष्ट केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति ।
(ग) सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च इति……पूर्वोत्तरराज्यानि…कथ्यन्ते।
(घ) सप्तभगिन्यः इत्युक्तानि राज्यानि …,…अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरं, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डं, त्रिपुरा.।
(ङ) प्रदेशेऽस्मिन् ……जनजातिः……. बाहुल्यम् अस्ति ।
(छ) पूर्वोत्तरराज्येषु वंशवृक्षाणां……प्राचुर्यम्….. विद्यते।
8.. भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत -(इनमें से भिन्न प्रकृति के शब्द चुनो)
(क) गच्छति, पठति, धावति, अहसत्, क्रीडति
(ख) छात्रः, सेवकः, शिक्षकः, लेखिका, क्रीडकः
(ग) पत्रम्, मित्रम्, पुष्पम्, आम्रः, फलम्
(घ) व्याघ्रः, भल्लूकः, गजः, कपोतः, शाखा, वृषभः, सिंहः
(ङ) पृथिवी, वसुन्धरा, धरित्री, यानम् , वसुधा
उत्तर..
- (क) अहसत् ( अहसत् लङ्ग लकार में है बाकी सब लट् लकार में )
- (ख)लेखिका ( लेखिका स्त्रीलिङ्ग है जबकि अन्य पुलिङ्ग )
- (ग)आम्रः ( आम्रः पुलिङ्ग है , अन्य शब्द नपुंसकलिङ्ग )
- (घ)शाखा ( पेड़ की शाखा स्त्री लिङ्ग जबकि अन्य पुल्लिङ्ग शब्द और पशु पक्षी के नाम )
- (ङ)यानम् (यानम् नपुंसक लिङ्ग है जबकि अन्य शब्द पृथ्वी के पर्यायवाची हैं )
9.. विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत -(विशेषण को विशेष्य के साथ मिलाओ )
| विशेषण-पदानि | विशेष्य-पदानि |
| अयम् | संस्कृतिः |
| संस्कृतिविशिष्टायाम् | इतिहासे |
| महत्त्वाधायिनी | प्रदेशः |
| प्राचीने | समवायः |
| एकः | भारतभूमौ |
उत्तर..
| विशेषण-पदानि | विशेष्य-पदानि |
| अयम् | प्रदेशः |
| संस्कृतिविशिष्टायाम् | भारतभूमौ |
| महत्त्वाधायिनी | संस्कृतिः |
| प्राचीने | इतिहासे |
| एकः | समवायः |
अतिरिक्त अभ्यास…
Class 8 Sanskrit Chapter 8 Question Answer पठित अवबोधन
अधोलिखितान् गद्यांशान् पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत।
(क) अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरं, मेघालयः, मिजोरमः, नागालैण्ड, त्रिपुरा एवञ्च सिक्किमः इत्येतानि अष्टराज्यानि देशस्य पूर्वोत्तरभागे स्थितानि। एतानि राज्यानि भारतस्य केवलं स्थानविशेषत्वेन न, अपितु सांस्कृतिक-ऐतिहासिक विविधतायाः कारणेन विशेषमहत्त्वं वहन्ति। एषां प्रदेशानां प्राकृतिकं सौन्दर्यं , समुदायानां विविधता, भौगोलिक-पर्यावरणीयं वैचित्र्यं च देशस्य अन्येभ्यः भागेभ्यः पृथक् अस्ति।पर्वतैः नदीभिः च सुशोभितानि एतानि राज्यानि पूर्वहिमालय-श्रेणिषु पत्काई-नागपर्वत-प्रदेशे च स्थितानि। एतेषु बराक-ब्रह्मपुत्रादि-नद्यः प्रवहन्ति एवञ्च पर्वतश्रेण्यः, पीठस्थलानि, निम्नपर्वताः, उपत्यकाः च अस्मिन् भू-भागे भू-वैविध्यं धारयन्ति। प्राकृतिक सम्पदाभिः समृद्धः अयं प्रदेशः पूर्व-दक्षिणपूर्व-एशियायाः द्वारम् अस्ति। तानि राज्यानि अष्टभ्रातृभगिन्यः इति नाम्ना प्रसिद्धानि सन्ति। तानि एव ‘अष्टभगिन्यः’ अथवा ‘सप्तभगिन्यः एक भ्राता च’ इति कथ्यन्ते।
1..एक पदेन उत्तरत्..
- अष्टराज्यानि कुत्र स्थितानि?
- एतानि राज्यानि कैः सुशोभितानि?
- अयम् प्रदेशः कस्याः द्वारं अस्ति?
पूर्ण वाक्येन उत्तरत्…
- अयम् प्रदेशः काभिः समृद्धः?
- पूर्वोत्तर प्रदेशस्य राज्यानां नामानि लिखत्..
निर्देशानुसार उत्तरं लिखत्..
- “प्राकृतिक सौन्दर्यं ” अत्र विशेषण पदं किम्?
- एकतायाः इत्यस्य पदस्य विपरीतार्थकं पदं किम्?
उत्तराणि
एक पदेन..(1) देशस्यपूर्वोत्तरभागे। (2) पर्वतैः (3)दक्षिणपूर्व-एशियायाः
पूर्णवाक्येन…
- (1) अयम् प्रदेशः प्राकृतिक सम्पदाभिः समृद्धः अस्ति।
- (2) अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरं, मेघालयः, मिजोरमः, नागालैण्डं , त्रिपुरा एवञ्च सिक्किमः पूर्वोत्तरप्रदेशस्य राज्यानां नामानि सन्ति।
निर्देशानुसार उत्तरं लिखत्…
- (1)प्राकृतिकं सौन्दर्यं ” अत्र विशेषण पदं प्राकृतिकं अस्ति।
- (2) अनेकतायाः।
रेखाङ्कित पदानां अधृत्य प्रश्न निर्माणं कुरुत …
- अष्टराज्यानि देशस्य पूर्वोत्तर भागे स्थितानि।
- पर्वतैः नदीभिः च सुशोभितानि एतानि राज्यानि।
- यद्यपि क्षेत्रपरिमाणैः इमानि लघूनि वर्तन्ते।
- भारतवृक्षे पुष्प–स्तबकसदृशानि विराजन्ते एतानि।
- शरीरेण उर्जस्विनः एतत्प्रदेशिकाः।
- अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्यं विद्यते।
उत्तर.. (1) कुत्र , (2) काभिः (3) कीदृशानि (4)कीदृशानि (5) कीदृशः (6) केषाम्
इसे भी पढ़िये…
Sanskrit Class 8 Chapter 4 Question Answer प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामना
संस्कृत कक्षा 8 Dijibharatam Yugparivartanam Question Answer
Sanskrit Class 8 Chapter 9 Question Answer कोऽरुक्?कोऽरुक्?कोऽरुक्?